Shift Van De Week #013

Wat hoor je wanneer je niet meteen verdergaat?

Er zijn momenten waarop harder werken precies is wat nodig is. Een deadline vraagt extra inzet, een organisatie bevindt zich in een moeilijke fase, iemand voor wie je zorgt heeft je nodig. Een onderneming bouwen vraagt soms simpelweg lange dagen, doorzettingsvermogen en de bereidheid iets af te maken wanneer het ingewikkeld wordt. Vertragen is daarom niet vanzelfsprekend wijzer dan doorgaan.

Toch gebeurt er iets bijzonders wanneer doorgaan onze automatische reactie wordt. We gebruiken beweging dan niet alleen om ergens te komen; beweging kan er ook voor zorgen dat we minder goed merken wat er ondertussen veranderd is. Dat onderscheid is lastig te zien zolang alles goed gaat. Een bestuurder die gewend is veel verantwoordelijkheid te dragen, krijgt er nog een ingewikkeld dossier bij. Een ondernemer merkt dat de markt verandert en zet een tandje bij. Een professional voelt al maanden dat het werk meer energie vraagt, maar ziet tegelijkertijd hoeveel mensen op hem rekenen. Niemand hoeft op zo'n moment bewust te besluiten zichzelf voorbij te lopen. Er is werk te doen, er zijn mensen die iets verwachten en er zijn resultaten waarvoor iemand verantwoordelijkheid draagt. Dus ga je verder.

Wat onderweg zachter is gaan spreken

Het interessante is dat wat werkelijk belangrijk voor ons is niet altijd het hardste spreekt. Een deadline kan luid zijn. Een mailbox ook. Een tegenvallend resultaat, de verwachtingen van anderen of onze eigen overtuigingen over wat we zouden moeten kunnen, kunnen zich nadrukkelijk aan ons opdringen. Twijfel spreekt meestal zachter. Vermoeidheid soms ook. Net als het besef dat iets wat jarenlang betekenis gaf dat misschien niet meer op dezelfde manier doet.

Juist die zachtere signalen kunnen we gemakkelijk interpreteren als ruis rond iets wat belangrijker is. Even door deze periode heen. Na dit project wordt het rustiger. Als deze reorganisatie achter de rug is. Wanneer we die nieuwe collega hebben gevonden. Als de kinderen wat zelfstandiger zijn. Soms klopt dat ook. Er bestaan nu eenmaal periodes waarin het leven tijdelijk meer van ons vraagt en waarin doorgaan een bewuste en passende keuze is.

Maar soms schuift de horizon telkens mee. De druk die tijdelijk zou zijn krijgt een opvolger, en daarna nog een. Zonder dat we het bewust besluiten, kan er dan iets verschuiven: niet de druk wordt tijdelijk, maar het luisteren.

De stilte na een onverwachte vraag

Misschien wordt dat pas zichtbaar wanneer iemand een vraag stelt waarop je normaal gesproken onmiddellijk antwoord zou kunnen geven. Of je dit eigenlijk nog wilt. Waarom jij degene bent die dit probleem moet oplossen. Wat je zou doen wanneer niemand iets van je verwachtte. Waar je op dit moment werkelijk behoefte aan hebt.

En ineens blijft het stil.

Niet omdat je de vraag niet begrijpt, maar misschien juist omdat je haar te goed begrijpt. We zijn gewend zo'n stilte snel op te vullen. We gaan analyseren, verklaren of oplossingen bedenken. Dat is begrijpelijk: een antwoord geeft houvast en maakt het mogelijk weer verder te gaan. Toch kan juist in die paar seconden vóór het antwoord informatie liggen die gemakkelijk verloren gaat.

Wanneer een eenvoudige vraag onverwacht moeilijk te beantwoorden blijkt, kunnen er verschillende werkelijkheden naast elkaar zijn komen te bestaan. Er is de werkelijkheid waarin je functioneert, verantwoordelijkheid draagt en weet wat er van je wordt verwacht. En ergens daarnaast kan een ervaring zijn ontstaan die nog nauwelijks taal heeft: ik weet niet of dit nog klopt.

Dat hoeft helemaal niet te betekenen dat alles anders moet. Niet iedere twijfel vraagt om een koerswijziging en niet ieder ongemak bevat een diepere waarheid. Maar het kan wel een reden zijn om niet onmiddellijk verder te lopen.

Richting ontstaat niet altijd uit een besluit

We denken bij richting gemakkelijk aan doelen. Waar wil ik over drie jaar staan? Wat is onze strategie? Welke volgende stap past bij mijn loopbaan? Wat wil ik bereiken? Het zijn waardevolle vragen, maar ze veronderstellen dat richting vooral iets is wat we kunnen bedenken en vervolgens kunnen omzetten in een besluit.

Misschien ontstaat richting soms anders. Niet doordat we onmiddellijk weten waar we naartoe willen, maar doordat we preciezer beginnen waar te nemen wat niet langer vanzelfsprekend klopt. We merken bijvoorbeeld dat een verantwoordelijkheid zwaar is geworden die vroeger vanzelf ging, dat een succes minder voldoening geeft dan we hadden verwacht, dat we tijdens bepaalde gesprekken steeds kleiner worden. Of juist dat er ergens onverwacht energie verschijnt bij iets waarvoor nog helemaal geen plan bestaat.

Dat zijn nog geen antwoorden. Juist daarom kunnen zulke ervaringen gemakkelijk worden gemist. Zodra we vragen wat moet ik hiermee doen?, maken we van ieder signaal alweer een opdracht en zijn we terug in de beweging die we zo goed kennen. Misschien is er een eerdere vraag nodig, een vraag die nog niets hoeft op te lossen: wat probeer ik hier eigenlijk te horen?

Ook leiders kunnen te snel weten

Voor mensen die verantwoordelijkheid dragen is dat misschien extra moeilijk. Van leiders, bestuurders en ondernemers wordt verwacht dat zij richting geven. Mensen kijken naar hen wanneer de werkelijkheid onzeker wordt. Een probleem moet worden geduid, een besluit genomen, een koers gekozen. Daar is niets mis mee. Leiderschap zonder besluitvaardigheid kan uiteindelijk net zo verlammend worden als leiderschap dat geen twijfel verdraagt.

Juist daarom is het vermogen om een moment niet te weten misschien belangrijker dan het op het eerste gezicht lijkt. Onder druk kan snelheid gemakkelijk worden aangezien voor helderheid. We voelen urgentie en gaan meer sturen. We ervaren onzekerheid en zoeken sneller naar zekerheid. We merken dat anderen naar ons kijken en voelen de verantwoordelijkheid om een antwoord te hebben. Dat antwoord kan zelfs uitstekend zijn. De interessantere vraag is of we nog hebben kunnen waarnemen wat er gebeurde vóórdat we het formuleerden.

In Human Shift is dat onderscheid belangrijk. Mensen reageren niet alleen op wat er feitelijk gebeurt. Wat zij opmerken, welke betekenis iets krijgt en welke mogelijkheden beschikbaar lijken, hangt samen met de werkelijkheid zoals die op dat moment aan hen verschijnt. Onder druk kan daardoor iets noodzakelijk voelen wat op een ander moment slechts één van verschillende mogelijkheden zou zijn.

Vertragen is vanuit dat perspectief geen doel op zichzelf en evenmin een pleidooi om langer te twijfelen. Het creëert iets veel kleiners: een beetje ruimte tussen wat onmiddellijk logisch voelt en wat misschien óók zichtbaar kan worden.

Misschien is dat de werkelijke shift

We hoeven dus niet allemaal minder ambitieus te worden. We hoeven ons vuur niet te temperen en we hoeven zeker niet bij iedere twijfel onze koers te veranderen. Het gaat om iets subtielers: leren herkennen wanneer onze gedrevenheid ons helpt ergens werkelijk naartoe te bewegen, en wanneer diezelfde gedrevenheid het moeilijker maakt om nog te merken of de richting onderweg veranderd is.

Daarvoor bestaat geen eenvoudige test. Misschien begint het alleen met een klein moment waarin we onze automatische beweging niet meteen volgen. De volgende keer dat alles in je zegt dat je dóór moet, hoef je jezelf dus niet tegen te houden. Je kunt alleen heel even wachten en nieuwsgierig worden naar wat er in dat kleine oponthoud verschijnt. Misschien blijkt doorgaan nog steeds precies de goede beweging. Misschien merk je iets wat eerder niet hoorbaar was.

Want richting raak je niet noodzakelijk kwijt doordat je stilstaat. Soms raak je haar juist uit het oog doordat je zo lang bent blijven bewegen dat je niet meer hebt gemerkt waar je inmiddels bent.

***