Shift Van De Week #008

BV Nederland koopt verandering, maar organiseert daarna vaak weer hetzelfde

Nederland houdt van oplossingen die zichtbaar, planbaar en controleerbaar zijn.

We bouwen nieuwe accommodaties, ontwikkelen programma’s, schrijven beleidsplannen en kopen trainingen, coachingstrajecten en cultuurinterventies in. We formuleren doelstellingen, stellen budgetten vast en bepalen vooraf hoeveel gesprekken, dagdelen of deelnemers een traject mag omvatten.

Daarmee maken we verandering bestuurbaar. Of in ieder geval inkoopbaar.

Na afloop kan worden vastgesteld dat het programma is uitgevoerd. De deelnemers waren aanwezig. De evaluaties zijn ingevuld, het gebouw is geopend en het nieuwe protocol is geïmplementeerd.

Op papier is de opdracht voltooid.

Maar is er ook werkelijk iets veranderd?

We verwarren uitvoering met effect

Veel interventies worden beoordeeld op datgene wat gemakkelijk kan worden vastgelegd.

Hoeveel mensen hebben deelgenomen?
Hoeveel gesprekken zijn gevoerd?
Is het programma binnen planning en budget uitgevoerd?
Waren de deelnemers tevreden?
Zijn de afgesproken documenten en rapportages opgeleverd?

Dat zijn relevante gegevens. Alleen vertellen ze vooral iets over de uitvoering van een interventie en niet noodzakelijk over haar betekenis.

Een leiderschapsprogramma kan hoge tevredenheidsscores krijgen, terwijl medewerkers maanden later weinig verschil ervaren. Een cultuurtraject kan zorgvuldig zijn uitgevoerd, terwijl dezelfde onderwerpen tijdens vergaderingen nog steeds worden vermeden. Een nieuwe werkomgeving kan prachtig zijn ontworpen, terwijl de mensen die er werken dezelfde druk, terughoudendheid en afstand blijven ervaren.

We hebben dan zichtbaar iets veranderd. Maar de werkelijkheid waarin mensen dagelijks functioneren is grotendeels hetzelfde gebleven.

Wat zichtbaar is, krijgt gemakkelijker budget

Een gebouw heeft vierkante meters. Een programma heeft een begin- en einddatum. Een training heeft een prijs per deelnemer en een behandelprotocol beschrijft welke handelingen binnen welke tijd moeten plaatsvinden.

De werkelijkheid tussen mensen laat zich minder gemakkelijk begroten. Wat kost het om een leidinggevende ook onder druk werkelijk ruimte te laten geven? Hoeveel tijd is nodig voordat iemand zich veilig genoeg voelt om twijfel uit te spreken? Welke investering vraagt het om nieuw gedrag onderdeel te maken van de dagelijkse besluitvorming? Wat is de waarde van een relatie waarin iemand zich werkelijk gezien en begrepen voelt?

Deze vragen zijn moeilijker in een spreadsheet onder te brengen. Daardoor ontstaat het risico dat we ruim investeren in de zichtbare infrastructuur en zuinig worden zodra de menselijke werkelijkheid aan de beurt is.

De accommodatie mag miljoenen kosten. De interventie moet vervolgens zo kort, schaalbaar en goedkoop mogelijk zijn.

Goedkoop kan bijzonder kostbaar worden

Een interventie die weinig kost, is niet automatisch efficiënt.

Wanneer mensen na afloop terugvallen in dezelfde patronen, blijven ook de oorspronkelijke problemen bestaan. Werkdruk neemt niet duurzaam af. Leidinggevenden blijven te veel overnemen. Verzuim, verloop, conflict en verandervertraging keren terug.

Vervolgens wordt een nieuwe interventie ingekocht. Misschien met een andere naam, een nieuw model of een aantrekkelijker programma. Maar opnieuw zonder voldoende aandacht voor de werkelijkheid waarin de beweging moet landen.

Zo kan een reeks relatief goedkope oplossingen uiteindelijk bijzonder kostbaar worden.

Niet alleen financieel.

Ook in verloren vertrouwen.

Medewerkers die meerdere programma’s hebben meegemaakt zonder merkbare verandering worden voorzichtig. Een nieuwe taal roept minder nieuwsgierigheid op. Een volgende cultuurmeting voelt als herhaling en een nieuwe leiderschapstraining wordt ontvangen als het volgende initiatief dat waarschijnlijk ook weer voorbijgaat.

Interventiemoeheid ontstaat niet noodzakelijk doordat mensen niet willen veranderen. Zij kan ontstaan doordat mensen te vaak hebben ervaren dat de organisatie na de interventie zelf niet meeverandert.

De werkelijkheid past zich niet aan het programma aan

In veel verandertrajecten lijkt impliciet de gedachte te bestaan dat nieuw inzicht vanzelf zijn weg vindt naar de praktijk.

Deelnemers leren anders luisteren, verantwoordelijkheid delen, grenzen stellen of moeilijke gesprekken voeren. Daarna wordt van hen verwacht dat zij deze inzichten toepassen in hun eigen omgeving.

Maar die omgeving is niet neutraal. Zij bestaat uit tijdsdruk, bestaande relaties, hiërarchie, eerdere ervaringen, informele verwachtingen en ingesleten manieren van reageren.

Wie na een leiderschapsprogramma terugkeert naar een organisatie waarin ieder risico onmiddellijk omhoog wordt geëscaleerd, zal ervaren hoe moeilijk het is om verantwoordelijkheid lager te laten.

Wie in een coachingstraject leert eerder grenzen te voelen, maar terugkeert naar een systeem waarin beschikbaarheid wordt beloond, ontdekt dat een grens niet alleen een persoonlijke keuze is.

Wie tijdens een cultuurprogramma openheid ervaart, maar daarna ziet dat slecht nieuws nog steeds negatieve gevolgen heeft, leert opnieuw dat voorzichtigheid verstandiger is.

De werkelijkheid past zich niet automatisch aan het programma aan. Het programma zal zich uiteindelijk eerder aanpassen aan de werkelijkheid.

Ook in de zorg herkennen we deze logica

Dezelfde spanning is zichtbaar in delen van de zorg.

Protocollen, professionele registraties en behandelstandaarden vervullen een belangrijke functie. Ze beschermen kwaliteit, veiligheid en toetsbaarheid.

Maar een protocol kan nooit volledig voorspellen wat deze mens, met deze geschiedenis, dit lichaam, deze relaties en deze leefomgeving nodig heeft.

Wanneer betaalbaarheid vooral wordt vertaald naar zo kort, uniform en schaalbaar mogelijk behandelen, kan iets wezenlijks buiten beeld raken: de verbinding waarin iemand zich veilig genoeg voelt om werkelijk te veranderen.

Ook persoonsgerichtheid en maatwerk kunnen worden opgeschreven in beleid. Hun betekenis ontstaat echter pas in de ontmoeting.

De Wereldgezondheidsorganisatie pleit daarom voor geïntegreerde, persoonsgerichte zorg die wordt georganiseerd rond de brede behoeften van mensen en niet uitsluitend rond ziekten of afzonderlijke interventies. Ook het Zorginstituut benadrukt gezamenlijke besluitvorming, waarbij persoonlijke, professionele en maatschappelijke waarden in samenhang worden bekeken.

Tegelijkertijd blijven de wachttijden in de ggz lang.

Dat maakt een ongemakkelijke vraag onvermijdelijk: Zijn we vooral bezig met bestaande zorg zo efficiënt mogelijk te verdelen, of durven we ook opnieuw te onderzoeken welke werkelijkheid van zorg we organiseren?

Niet regulier tegenover complementair

De oplossing ligt niet in een eenvoudige keuze tussen reguliere en complementaire zorg.

Niet iedere complementaire interventie werkt. Niet ieder protocol past bij ieder mens. En geen enkele registratie, methode of discipline kan op zichzelf garanderen dat een traject werkelijk aansluit.

De vraag moet daarom niet zijn welk kamp gelijk heeft.

De vraag is welke combinatie van kennis, veiligheid, deskundigheid, relatie en context deze mens nodig heeft.

Soms vraagt dat om psychologische behandeling. Soms om medische diagnostiek, lichaamsgerichte begeleiding, herstel, beweging, voeding, systeemwerk of ondersteuning in de werk- en leefomgeving.

Vaak ligt de waarde juist in de samenhang.

Niet de mens moet zich passend maken voor het beschikbare aanbod. De begeleiding moet zorgvuldig worden georganiseerd rond wat het vraagstuk werkelijk vraagt.

Van interventie naar ecosysteem

Misschien moeten we anders gaan denken over verandering.

Niet als een product dat tijdelijk aan een mens of organisatie wordt toegevoegd, maar als een ecosysteem waarin een andere werkelijkheid mogelijk wordt.

Daarbij horen niet alleen deskundige professionals en een inhoudelijk sterk programma. Ook de omgeving doet mee. De kwaliteit van relaties doet mee. Tijd, aandacht, herstel, voeding, beweging en de mogelijkheid om tijdelijk afstand te nemen van de dagelijkse druk doen mee.

Dat zijn geen luxe toevoegingen. Ze beïnvloeden wat iemand kan waarnemen, hoeveel spanning het lichaam draagt en welke Positie op een beslissend moment mogelijk wordt.

De vraag wordt dan niet alleen: Welke interventie bieden we aan?

Maar: Welke werkelijkheid organiseren we rondom de mens die deze interventie ontvangt?

Een andere bestuurlijke verantwoordelijkheid

Bestuurders, opdrachtgevers en zorgverzekeraars hoeven niet ieder traject inhoudelijk te ontwerpen.

Zij hebben wel invloed op de voorwaarden waaronder professionals hun werk moeten doen en mensen kunnen veranderen.

Hoeveel tijd mag een relatie kosten? Hoeveel ruimte is er voor maatwerk? Wordt alleen de uitgevoerde interventie betaald of ook de afstemming tussen verschillende disciplines? Is herstel onderdeel van het proces of iets wat iemand daarnaast zelf moet organiseren? Wordt succes gemeten direct na afronding of ook in de werkelijkheid waarin iemand daarna verder moet?

Dit zijn geen zachte vragen. Het zijn vragen over effectiviteit, duurzaamheid en de werkelijke waarde van geld dat aan verandering wordt besteed.

Investeren waar verandering begint

We hoeven niet te stoppen met bouwen, trainen, behandelen of programma’s ontwikkelen.

We moeten wel ophouden te denken dat de interventie op zichzelf de verandering is.

Een interventie opent een mogelijkheid.

Of die mogelijkheid werkelijkheid wordt, hangt af van wat er tijdens en na het traject rondom mensen wordt georganiseerd.

Misschien is dat de verschuiving die de BV Nederland nodig heeft.

Niet minder investeren in verandering. Maar vollediger investeren.

Niet alleen in de zichtbare oplossing, maar ook in de menselijke werkelijkheid waarin die oplossing moet werken.

Want de investering stopt nu nog te vaak precies waar verandering moet beginnen.

***