Onder De Oppervlakte #015

Als niemand de oorzaak is

Stel dat binnen een organisatie een grote verandering wordt aangekondigd. Er moet worden gereorganiseerd, functies veranderen en tegelijkertijd blijft de druk om resultaten te leveren onverminderd hoog. Voor iedereen is de feitelijke boodschap dezelfde. Toch is wat er vervolgens gebeurt allesbehalve hetzelfde.

De ene medewerker hoort onzekerheid en denkt vrijwel onmiddellijk aan wat er verloren kan gaan. Een ander ervaart juist ruimte en ziet mogelijkheden die er eerder niet waren. Een leidinggevende voelt de verantwoordelijkheid toenemen en besluit dichter op het team te gaan zitten, terwijl een collega in precies dezelfde situatie meer ruimte geeft omdat hij merkt dat mensen die nu nodig hebben. Geen van hen reageert uitsluitend op de reorganisatie zelf. Wat er gebeurt, krijgt betekenis vanuit de Positie van waaruit de werkelijkheid op dat moment verschijnt.

Daarmee komen we bij iets wat in gesprekken over stress gemakkelijk verloren gaat. We zoeken graag naar oorzaken omdat oorzaken houvast geven. Als de werkdruk het probleem is, kunnen we de werkdruk verlagen. Als iemand onvoldoende grenzen stelt, kunnen we aan grenzen werken. Als leiderschap tekortschiet, kunnen we leidinggevenden trainen. Iedere verklaring opent een handelingsperspectief en juist daarom is de verleiding groot om het vraagstuk ergens onder te brengen.

Maar menselijke werkelijkheid laat zich zelden zo netjes verdelen.

Een medewerker die bang is anderen teleur te stellen, kan langer doorgaan dan goed voor hem is. Daardoor merkt een leidinggevende misschien minder snel dat de hoeveelheid werk structureel niet meer past. Omdat het team blijft leveren, blijft ook voor het management de urgentie beperkt. Nieuwe opdrachten worden aangenomen, de druk neemt verder toe en wat aanvankelijk nog uitzonderlijk voelde, wordt langzaam de normale manier van werken. Niemand heeft die werkelijkheid ontworpen en toch heeft iedereen er, vanuit een eigen Positie en binnen verschillende mogelijkheden en verantwoordelijkheden, aan bijgedragen.

Precies daarom is de vraag wie of wat de oorzaak is soms minder behulpzaam dan zij lijkt. Niet omdat verantwoordelijkheid verdwijnt. Er kunnen wel degelijk besluiten verkeerd zijn, omstandigheden ongezond worden of machtsverschillen bestaan waardoor de ene persoon veel meer invloed heeft dan de andere. Begrijpen hoe een werkelijkheid wordt georganiseerd betekent niet dat iedereen daarin even verantwoordelijk is, en al helemaal niet dat alles wat ontstaat daarmee acceptabel wordt.

Het betekent wel dat we stress niet volledig kunnen begrijpen door alleen de persoon te onderzoeken die haar uiteindelijk draagt.

Vanuit Human Shift wordt daarom interessant wat er tussen mens en werkelijkheid gebeurt. Positie organiseert mede wat iemand waarneemt, welke betekenis iets krijgt en welke handelingsmogelijkheden op dat moment beschikbaar voelen. Het handelen dat daaruit voortkomt, heeft vervolgens weer effect op collega’s, leiders, relaties en systemen. Die veranderde werkelijkheid wordt opnieuw beleefd en kan daarmee ook de Positie van mensen beïnvloeden. Niet als een rechte keten van oorzaak en gevolg, maar als een voortdurend organiserend proces.

Dat verandert de manier waarop we naar preventie kunnen kijken. Misschien hoeven we niet altijd eerst te weten waar het probleem zit. Soms is het vruchtbaarder om te onderzoeken wat mensen, relaties en systemen samen steeds opnieuw voortbrengen — en waarom dat voor de betrokkenen lange tijd volkomen logisch kan voelen.

Dan wordt ook een andere vraag mogelijk.

Niet: wie veroorzaakt hier de stress?

Maar: welke werkelijkheid zijn we hier met elkaar aan het organiseren waarin deze stress steeds opnieuw kan ontstaan?

En misschien begint juist daar het gesprek dat we met nog een stressmeting nooit zouden hebben gevoerd.

***