Onder De Oppervlakte #014

Wanneer aanpassen niet meer voelt als aanpassen

Sommige manieren waarop we door het leven bewegen zijn zo vertrouwd geworden dat we ze nauwelijks nog als een manier herkennen.

We noemen onszelf verantwoordelijk, zelfstandig, zorgzaam, ambitieus of loyaal. We weten dat we iemand zijn die niet snel opgeeft, graag klaarstaat voor anderen of liever zelf iets oplost dan ermee bij iemand anders aan te kloppen. Zulke woorden voelen vaak als beschrijvingen van wie we zijn. Alsof ze behoren tot een min of meer vast karakter waarmee we ons door verschillende omstandigheden bewegen.

Maar misschien is dat maar een deel van het verhaal.

Want veel van wat later als een eigenschap voelt, heeft ergens ook vorm gekregen in de ontmoeting met een werkelijkheid. In een gezin waarin harmonie belangrijk was. Op een school waar presteren erkenning gaf. In een relatie waarin rekening houden met de ander hielp om nabijheid te bewaren. In een werkomgeving waarin degene die verantwoordelijkheid nam ook degene was die vertrouwen kreeg.

Daar hoeft niets dramatisch aan vooraf te zijn gegaan. Mensen ontwikkelen zich voortdurend in relatie tot wat zij tegenkomen. We leren wat werkt, wat veiligheid geeft, wat waardering oplevert, waar ruimte ontstaat en waar juist spanning verschijnt. Sommige bewegingen verdwijnen weer wanneer omstandigheden veranderen. Andere worden zo vertrouwd dat we ze meenemen zonder nog vaak te merken dat we ze ooit geleerd hebben.

Iemand die vroeg ontdekte dat verantwoordelijkheid nemen veel mogelijk maakt, kan later een volwassene worden op wie iedereen kan bouwen. Iemand die goed heeft leren aanvoelen wat anderen nodig hebben, kan uitgroeien tot een uitzonderlijk betrokken professional. Wie heeft ervaren dat hard werken deuren opent, kan daarmee een indrukwekkend leven opbouwen.

Het interessante begint wanneer de werkelijkheid verandert, maar de vertrouwde beweging beschikbaar blijft.

Wat ooit hielp, hoeft immers niet vanzelf te verdwijnen wanneer het niet langer nodig is. Integendeel. Juist omdat een bepaalde manier van functioneren vaak heeft gewerkt, kan zij ook in nieuwe omstandigheden als eerste beschikbaar blijven. Niet als een bewust besluit om opnieuw hetzelfde te doen, maar omdat de situatie opnieuw vanuit een vertrouwde Positie wordt ervaren.

Dat is iets anders dan zeggen dat ons verleden bepaalt wat we vandaag doen.

Het gaat niet om een verborgen oorzaak die ergens diep in ons ligt te wachten en vervolgens ons gedrag bestuurt. Onze Positie ontstaat steeds opnieuw in de ontmoeting tussen wat we lichamelijk ervaren, wat we verwachten, wat we hebben geleerd, hoe we ons tot anderen verhouden, wat voor ons van betekenis is en wat de concrete situatie op dat moment van ons vraagt.

Daardoor kan dezelfde werkelijkheid voor twee mensen iets heel anders betekenen.

Een collega die om hulp vraagt kan voor de één eenvoudigweg een verzoek zijn waarop ook nee gezegd kan worden. Voor een ander verschijnt hetzelfde verzoek misschien onmiddellijk als verantwoordelijkheid. Een lege plek in de agenda kan voor iemand ruimte betekenen en voor iemand anders ongemak. Een leidinggevende die zegt “ik vertrouw erop dat jij dit oppakt” kan worden ervaren als erkenning, als vrijheid, als druk of als iets waaraan nauwelijks te ontsnappen valt.

Niet omdat één van die mensen de werkelijkheid verkeerd ziet.

Maar omdat we nooit vanuit nergens naar die werkelijkheid kijken.

Misschien wordt daardoor ook begrijpelijker waarom de vraag “waarom heb je niet eerder je grens aangegeven?” vaak minder eenvoudig is dan zij klinkt.

Die vraag veronderstelt namelijk dat er ergens een duidelijke grens lag, dat iemand die grens kon waarnemen en vervolgens besloot er toch overheen te gaan. Maar wat als die grens op dat moment helemaal niet zo verscheen? Wat als doorgaan niet voelde als jezelf voorbijlopen, maar als verantwoordelijkheid nemen? Wat als beschikbaar zijn niet werd ervaren als jezelf wegcijferen, maar als betrokkenheid? Wat als nóg iets oplossen niet voelde als overbelasting, maar eenvoudigweg als wat de situatie van jou vroeg?

Dan is er misschien niet eerst een grens die wordt genegeerd.

Dan verschijnt de werkelijkheid op een manier waarop doorgaan logisch wordt.

En juist daar wordt het interessant.

Want wanneer we alleen naar gedrag kijken, ligt de oplossing al snel voor de hand. Minder doen. Vaker nee zeggen. Beter delegeren. Grenzen bewaken. Tijd voor jezelf nemen. Allemaal bewegingen die op zichzelf waardevol kunnen zijn.

Maar iemand kan leren nee zeggen terwijl van binnen alles nog steeds ja zegt.

Een manager kan een taak delegeren en vervolgens de hele avond bezig zijn met de vraag of het wel goed komt. Iemand kan een vrije middag nemen en diezelfde middag onrustig ervaren omdat er nog zoveel gedaan moet worden. Een professional kan besluiten niet langer overal verantwoordelijkheid voor te nemen en ondertussen ieder probleem dat ontstaat toch blijven beleven alsof hij het had moeten voorkomen.

Aan de buitenkant is het gedrag veranderd.

Maar de werkelijkheid waarbinnen dat gedrag betekenis krijgt misschien nog nauwelijks.

Dat is een van de redenen waarom verandering soms zoveel inspanning blijft kosten. We proberen ander gedrag te organiseren vanuit vrijwel dezelfde Positie. Iedere nieuwe grens moet dan actief worden bewaakt. Iedere keer opnieuw moet iemand zichzelf eraan herinneren dat hij niet verantwoordelijk is, dat het goed genoeg mag zijn, dat rust ook belangrijk is, dat een ander het zelf mag oplossen.

Dat kan helpen. Soms is oefenen precies wat nodig is.

Maar werkelijk interessante verandering ontstaat misschien wanneer er iets verschuift waardoor hetzelfde gedrag niet langer voortdurend bevochten hoeft te worden.

Wanneer een verzoek niet meer onmiddellijk als verplichting verschijnt. Wanneer een fout van een ander niet vanzelf jouw probleem wordt. Wanneer rust niet langer voelt als iets wat pas gerechtvaardigd is nadat alles af is. Wanneer een grens niet alleen iets is wat je uitspreekt, maar ook iets wat van binnen logisch begint te voelen.

Dan verandert er meer dan gedrag.

Er verandert iets in de werkelijkheid die voor iemand beschikbaar wordt.

Misschien is dat ook waarom een mens in de ene omgeving ineens veel gemakkelijker iets kan wat elders bijna onmogelijk voelt. Iemand kan tijdens een retraite, vakantie of intensief traject ervaren dat vertragen mogelijk is, dat er ruimte ontstaat, dat het lichaam zachter wordt en dat keuzes ineens veel helderder lijken. En toch kan diezelfde persoon enkele dagen na terugkeer merken hoe snel oude bewegingen opnieuw beschikbaar worden.

Niet omdat de verandering niet echt was.

Maar omdat een andere context ook een andere werkelijkheid kan organiseren. De collega die iets nodig heeft is er weer. De inbox vult zich. De kinderen vragen aandacht. De agenda herneemt haar ritme. Oude verwachtingen worden opnieuw voelbaar. En daarmee kan ook een vertrouwde Positie opnieuw gemakkelijker beschikbaar worden.

Dat maakt duurzame verandering minder eenvoudig dan het aanleren van een paar nieuwe gewoonten.

We nemen onszelf immers niet als een onveranderlijk pakketje mee van de ene context naar de andere. Wie we kunnen zijn, ontstaat telkens opnieuw in wisselwerking met de wereld waarin we terechtkomen.

Misschien moeten we daarom voorzichtig zijn wanneer we mensen vragen meer eigenaarschap te nemen over hun leven. Niet omdat eigenaarschap onbelangrijk is, maar omdat de uitnodiging om andere keuzes te maken gemakkelijk voorbijgaat aan de vraag vanuit welke Positie bepaalde keuzes überhaupt als werkelijk beschikbaar worden ervaren.

Soms vraagt verandering daarom niet als eerste om een betere keuze.

Ze vraagt om nieuwsgierigheid naar de werkelijkheid waarin de oude keuze zo logisch is geworden.

Naar wat er in jou gebeurt wanneer iemand iets van je vraagt. Naar wat verantwoordelijkheid voor jou betekent. Naar wat er voelbaar wordt wanneer je iets níét oplost. Naar wat je vreest te verliezen wanneer je niet langer degene bent die altijd doorgaat.

Niet om daar opnieuw een verklaring van te maken. En ook niet om je verleden verantwoordelijk te maken voor je heden.

Maar om iets wat zo vanzelfsprekend is geworden weer zichtbaar te maken.

Want misschien ontstaat vrijheid niet op het moment dat we eindelijk sterk genoeg zijn om anders te handelen.

Misschien ontstaat ze iets eerder.

Op het moment dat wat altijd vanzelfsprekend voelde, voor het eerst weer een mogelijkheid tussen andere mogelijkheden wordt.

***